“TONGUÇ BABA”NIN YASAMINDAN KISA KISA
AYAKLARI ANADOLU TOPRAKLARINDA,
DÜNYA CAPINDA BIR EGITIM DEVRIMCISI
“TONGUÇ BABA”NIN YASAMINDAN KISA KISA...
1893 de Silistre'nin Tatar Atmaca köyünde doğar İsmail. Çocukluğu, gençliği, yaşamı mücadele içinde geçer. Sadece dünya savaşlarının değil büyük devrim mücadelelerinin de olduğu bir dönemde yaşar. Savaşlardan, devrimlerden dersler çıkarır.
Okumaya, araştırmaya ve öğrenmeye düşkündür. Okumayı bir kurtuluş yolu olarak görür. Köyündeki ilkokuldan mezun olunca (1905), ilkokul sıra arkadaşı Rasim ile birlikte Silistre'de bir oda kiralayarak üç yıllık ortaokulu zorluklar içinde de olsa tamamlayarak (1908), köyüne döner.
Ismail'in ailesi tarımla geçimini sağlayan yoksul bir çiftci ailesidir. Ailenin en büyük çocuğu İsmail altı yıl köyünde ailesine yardım eder, çiftçilik yapar, destek olur. Köyde yapılan nüfus sayımında görev alır, okuma yazmanın maddi ve manevi kazancının tadına varır. Babası onu yumurta alım satımına yönlendirse de ticarette pek başarılı olamaz.
21 yaşına kadar köyünde ailesiyle birlikte çalışan genç İsmail, okumak amacıyla köyünden ayrılmaya karar verir. Bir bahar sabahı erkenden köyünü terk eder. Günlerce süren bir yolculuk sonunda, 1914 yazına doğru Istanbul'a ulaşır.
*
Balkan savaşlarından büyük bir yenilgiyle çıkan Osmanlının Istanbul sokakları bitkin, yorgun askerlerle doludur. Bunlara tanık olan Ismail okul ararken yaşadığı üç olumsuzluk onun düşüncelerine yön verecektir:
Fatih medresesinde yaşamdan kopuk, içine kapalı, topluma hiç bir yarar sunmayan tüketici bir eğitim,
Okula kaydını yapacağını söyleyen hemşerisi bir avukatın parasını alarak onu dolandırması,
Ve üçüncüsü yine hemşerisi olan bir Osmanlı paşasının "parası olan okur" diyerek ona köyüne geri dönmesini istemesi.
Bu olaylar, İsmail’e yaşamı boyunca kendi öz gücünü, aklını ve becerilerini kullanmayı öğretecek bir yandan da kafasına uygun bir egitim ve okul arayışı devam edecektir.
*
Kastamonu Öğretmen Okulu öğrenciliği (1914'den itibaren 1,5 yıl)
Zamanın Maarif Bakanı Şükrü Bey'in makam odasına girmeyi başaran İsmail, yazdığı dilekçeyi bakana uzatır. Göçmen çocuğu olduğunu, okumak için İstanbul'a geldiğini söyler. İttihak ve Terakki'nin ünlü bakanlarından Şükrü Bey, yurtseverlik ve kahramanlık duygularını yoğun yaşamış biri olarak, dilekçede "Silistre" sözcüğünü gördüğünde duygulanacak, okumak için İstanbul'a gelen bu sırım gibi ince, uzun boylu, çelimsiz “göçmen" delikanlının kaydını yaptırması için evraklarını hazırlatarak, onu memleketi olan Kastamonu Erkek Ögretmen Okulu'na yönlendirecektir. İsmail o anda kendini "Dünyayı fethetmiş gibi" hissedecektir.
İstanbul’dan 515 kilometre uzakta olan Kastamonu'ya gitmek üzere yola koyulacak olan İsmail, yolculuğunun Adapazarı’na kadar olan bölümünü trenle, geri kalanını hayvan sırtında çoğunca yayan yapacaktır. Uzun ve zahmetli beş gün süren bir yolculuktan sonra, ayakları yara bere ve şiş içinde Kastamonu'ya ulaşacaktır. Ögretmen Okuluna kaydını yaptırdığında(1914), yaşamında yeni bir sayfa açılacaktır. Bir buçuk yıl sonra bakan Şükrü Bey onun nakil istegi mektubu üzerine Mayıs 1916’da İstanbul Öğretmen Okulu’na naklinin yapılmasını sağlayacaktır.
*
İLK YURTDIŞI DENEYİMİ
Ismail Hakkı 1918'de İstanbul Öğretmen Okulu’nu bitirdiğinde başarılı bulunan yirmi arkadaşıyla ilk kez öğrenimini tamamlamak için yurtdışına gönderilecektir. Yedi ay Almanya'da Ettlingen Öğretmen Okulu'nda eğitim-öğretim görecektir (Kasım 1918 - Nisan 1919). Osmanlının savaştaki yenilgileri nedeniyle, eğitimini tamamlayamadan arkadaşlarıyla geri çağrılacaklardır. Mustafa Kemal bir grup arkadaşıyla, "Ya İstiklâl Ya Ölüm" düşüncesiyle Samsun'a ayak bastığı gün, 19 Mayıs 1919 da İsmail Hakkı'nın da içinde bulunduğu Akdeniz Vapuru, Haydarpaşa Limanına yanaşacaktır. İsmail Hakkı arkadaşlarıyla Boğaz'ın emperyalist savaş gemileriyle işgal edildiğini görecektir. İçinde eğitimci Ethem Nejat’ın da bulunduğu bu vapurdan, İsmail Hakkı eğitbilim, felsefe, sosyoloji, psikoloji kitapları dolu bavuluyla inecektir. İsmail Hakkı'nın yayınları ve kitapları izleyecek derecede ileri bir Almancası vardır.
İKİNCİ KEZ:
İstanbul’da Ismail Hakkı ve arkadaşları bir süre Istanbul Ögretmen Okulu'nda konuk edilirler. Ismail Hakkı 23 Mayıs 1919’da Sultanahmet meydanında düzenlenen büyük mitinge katılacaktır. Almanya'daki öğrenimi dikkate alınarak, 1919’un Eylül ayında, Eskişehir Erkek Öğretmen Okulu resim-iş ve beden eğitimi ögretmenliğine atanacak.Savaş Anadolu içlerine doğru ilerleyince, Eskişehir'in işgal riski karşısında öğretmenler Ankara'ya çağrılacaklardır (Temmuz 1921). Savaşın bu en kritik döneminde çalışanların maaşları bile zor ödenirken, TBMM hükümeti yurtdışı öğrenimleri yarım kalan bursiyerlerin öğrenimlerini tamamlamaları kararını alır. İsmail Hakkı bu karar doğrultusunda yeniden Almanya'ya Karlsruhe'a (Güzel Sanatlar Akademisi ve Beden Eğitimi Enstitüsü) gönderilir (3 Eylul 1921-10 Haziran 1922 /9 Ay). Bir buçuk yılı aşan bu iki yurtdışı eğitim deneyimi, İsmail Hakkı’nın hem kuramsal hem de uygulamalı eğitimde yeni yol ve yöntemlerle tanışmasını sağlar. Bu yeni yöntemleri gittiği okullarda uygular. Bir yandan da üretim, sanat, spor ve işe yönelik eğitim üzerine araştırma ve incelemelerini sürdürür.
ÜÇÜNCÜ KEZ:
Almanya, Fransa ve Ingiltere’ye eğitim kurumlarını incelemeye gönderilir (14 Mart 1925-11 Ağustos 1925 / 5 Ay). Almanya'daki derinliğine inceleme ve araştırmalar yapar. Leıpzig'de bir aylık iş eğitim seminerine katılır. Kır Eğitim Yurtları özellikle ilgisini çeker, inceler. Bu yurtlarda; Öğrencilerin güzel sanatları sevmeleri sağlanmaktadır. Çocuklar bu kır okullarında yardımlaşma, işbölümü ve işbirliğini ögrenirler. Öğretmenler bu kır okullarında öğrencileriyle birliktedirler. İlk ve ortaöğretim düzeyinde öğrenim yapılan bu okullar yatılı olup doğanın olanaklarından yararlanmak üzere tarım ve işlik çalışmalarına, beden eğitimine özel bir önem verilmektedir. Kümelere bölünmüş öğrencilerin her bir kümmesinde bir yönetici öğretmen var. Okulu öğrencilerin özgür seçimle seçtikleri öğrenciler yönetiyor. Sürekli doğayı inceleyen, araştıran, iş başaran bir insan tipi yetiştiriyorlar. Her yurt kendine özgü bir iş yaşamı, köy çevresi yaratma peşindedir. Dülgercilik, duvarcılık, saraçcılık, terzilik, ciltçilik, demircilik, tarım işleri çocukların birer yaratıcı insan olmalarını sağlıyor. Bu okullar İngiltere'de açılan Deney Okullarından esinlenerek geliştirilmiş."
İsmail Hakkı bu gezisinde 54 Deney Okulunu ziyaret eder.
DÖRDÜNCÜ KEZ:
Gelişmiş ders araç gereçlerinin okullarda yaygınlaştırılması amacıyla Bulgaristan, Yugoslavya, Macaristan, Çekoslovakya, Almanya’ya gönderilir (1 Ekim-3 Aralık 1929 / 2 Ay).
BEŞINCI KEZ:
Bulgaristan, Macaristan, Çekoslovakya ve Almanya'da mesleki eğitim kurumlarını ziyaret eder (Mart- Eylül 1938 / 6 Ay). İsmail Hakkı gittiği yerlerin sanat ortamını da tanımaya çalışır, köylere kırlara geziler yapar, o bölgenin köy yaşamını ve tarımsal çalışmalarını yakından inceler.
ALTINCI KEZ:
Almanya, Hollanda, Fransa, İsviçre, Avusturya, İtalya’ya ailece seyahat ederler (Temmuz-Ağustos 1956 / 2 Ay).
YEDİNCİ KEZ:
Sağlığı bozulan İsmail Hakkı Tonguç Hamburg Üniversitesi Tıp Fakültesine tedavi için gider (Nisan-Haziran 1958 / 2 Ay).
*
Öğretmenlik ve Yöneticilik Yılları
İlk görev yeri:
Eskişehir Erkek Öğretmen Okulu’nda resim-iş ve beden eğitimi ögretmenliğidir (11 Eylül 1919). Eskişehir ilerde onun meslek yaşamında önemli bir yere sahip olacaktır. İsmail Hakkı Eskişehir’de yatılı okuyan öğrencilerle birlikte okulda kalır, az sayıda öğrenciyle birlikte yaralıları hastanelere taşırlar. Bir gece okulu işgal etmek isteyen bir grup İngiliz subayı okulun kapısına dayanır ve bir ing.subayı içeri girmelerini engelleyen İsmail Hakkı’ya bir tokat atar. İsmail Hakkı buna cevap vermez, yanındaki öğrencileri zorlukla teskin edebilir. Onlara: “Bağımsızlıklarını yitiren uluslar böyle tokatlara layıktırlar. Sorun sokak kavgalarıyla değil, o bağımsızlığı yeniden kazanmakla çözülür.” diyecektir.
Eskişehir’de öğretmenlik yaptığı 1 yıl 10 ay içinde (Eylül 1919- Temmuz 1921), sık sık Ethem Nejat'ın ismini duyar. Ethem Nejat Eskişehir'de daha önce iki yıl çok başarılı bir maarif müdürlüğü yapmıştır. Köy okullarının yapımı için bankalarda fonlar oluşturmuş, okullara beden eğitimi, spor, izcilik, elişi dersleri koydurmuş, çevre gezileri, tarım işleri, ağaç dikme bayramları düzenlemiş, laboratuvar, işlik, müze, okul bahçeleri kurdurmuş, okulu kendi kendine yönetme, gezici halk okulları açma, sinema, tiyatro ve sergilerden yararlanma gibi yenilikçi ve pratik yöntemlere başvurmuştur. İsmail Hakkı da Ethem Nejat'ın yaptığı bu çalışmalardan yararlanacaktır.
Ikinci kez yurtdışına çıkıp öğrenimini tamamlayıp geldikten sonra, 1922-1926 yılları arasında; Konya Lisesi, Konya Erkek ve Kız Öğretmen Okulları (1,5 yıl), Ankara Erkek Ö.O.(6 ay), Adana Erkek Ö.O.(1 yıl) ve tekrar Ankara Erkek Ö.O. (6 ay) fiili öğretmenlik yapar. Bu okullarda çalıştığı sürelerde resim elişleri dersliği kurar. Almanya'da öğrendiği ders yöntem ve tekniklerini uygular. Resim iş dersliği böcek, taş koleksiyonları, doldurulmuş hayvanlar, tablolar, resim örnekleri ve iş çalışmalarında kullanılan der araç ve gereçleriyle dolup taşar. Ders dışı gezilere, spor ve çevre incelemelerine önem verir.
İlköğretim Genel Müdürlüğü görevinden uzaklastırılınca bir süre Atatürk Lisesi’nde resim öğretmeni olarak görev yapar(1949-50).
-Istanbul Öğretmen Okulu'ndan mezuniyetinden 8 yıl sonra, Bakan Mustafa Necati bakanlık merkez örgütünde Ders Araç-Gereç ve Okul Müze Müdürü olarak görevlendirir (11 Mart 1926). Görevi çağdaş öğretim yol ve tekniklerini, yeni ders araç ve gereçlerini öğretime sokmaktır. Yazı tahtası, kum havuzu, sınıf yerleşme düzeni, okul düzeni, yazı yazma ve grafiksel anlatım teknikleri ...
-1926'da "İş İlkesine Dayalı Öğretim Kursu" düzenlenecek, bu kursun sonucunda "İş içinde İş aracılığıyla İş için Eğitim" ilkesi benimsenecektir. Yine İsmail Hakkı'nın önderliğinde ilköğretimde büyük bir devrim olan "1926 Öğretim Programı" hazırlanır.
- Ders araç-gereçleri ve Okul Müze Müdürlüğü yanı sıra yeni açılan GEE Resim Elisi Öğretmenliği görevi de verilir (31 Aralık 1929). Gazi Terbiye Enstitüsü Resim Bölümü kurucu öğretmenlerindendir. Programlarını hazırlar, bölüm başkanlığını yapar (1932-1935). Resim-İş Bölümünü aynı zamanda çağdaş eğitbilim yöntem ve görüşlerinin tartışıldığı, araştırıldığı bir bölüm haline getirir. Dersleri öğrencilerin interaktif katılımlarıyla dolar taşar. 1932-1933 ders yılında GEE müdürlüğü yapan Hasan Ali Yücel ile birlikte ilk kez 8 ay aynı çatı altında çalışacaktır.
-1933'de Gezici Eğitim Sergisi adı altında özel vagonlardan oluşan bir trenle belli istasyonlarda bir kaç gün kalarak çevredeki halk ve öğretmenlere eğitim hizmeti projesi hayata geçirilir. Konferanslar verilir, konuşmalar yapılır, parasız kitap dağıtılır. Gezici sergiye katılan beş kişiden biri İsmail Hakkı Tonguç bir diğeri de Ferit Oğuz Bayır'dır. 45 gün boyunca bir vagonu paylaşan İsmail Hakkı ile Ferit Oğuz Bayır arasında ömür boyu sürecek çok yakın bir dostluk da başlar.
-1934-35 ders yılında Gazi Terbiye Enstitüsü Müdürlüğüne ve Gazi Lisesi Müdürlüğüne vekalet eder.
-10 Haziran 1935 de Saffet Arıkan Eğitim-Öğretim Kültür Bakanı olunca, İsmail Hakkı Tonguç’u İlköğretim Genel Müdürlüğüne vekaleten atar (3 Ağustos 1935). 42 yaşında bu göreve atandığında ülkede toplam 13 Öğretmen Okulu vardır. Tonguç, eğitim kurumlarının ve eğitimin genel durumunu saptayan gerçekçi raporlar hazırlayıp sunar. Bu raporlarda, köylerin öğretmen gereksinimi sayılarla belirtildikten sonra bu açığı gidermek için köy çocuklarının yarısının öğretmenler, diğer yarısının da eğitmenler ve bir bölümünün de eğitmen ve öğretmenler tarafından eğitileceği, bu bütünlüğü sağlamak için de kurulacak yeni öğretmen yetiştirme örgütlenmesi ve niteliklerini açıklar. Raporunda, köye basit, fakat ileri bir yaşamı sokabilecek öğretmenler, teknisyenler, pratik toplumsal hizmetleri görecek elemanlar, kısaca köye rehber olabilecek insanlar yetiştirilmek gerektiğini vurgular. Bu yeni tipin yetiştirilmesi için, öğretmen adayları ve diğer elemanlar köy kaynağından alınmalı, yeni yetişecek elemanlar çok yönlü olmalı, köy öğretmeni yetiştirmek için açılacak yeni okullar üretici bir yurt olmalı, öğrenci köy yaşamından uzun süre ayrılmamalıdır. Buralara atanacak yönetici ve öğretmenler o görevleri yapabilecek deneyime sahip kişiler arasından seçilmelidir.
-“Köylü Enstitüleri” de diyebileceğimiz “Eğitmen Projesi”ni hayata geçiren Bakan Saffet Arıkan’dan sonra bakanlığa getirilen (28 Aralık 1938) Hasan Ali Yücel onu asaleten İlköğretim Genel Müdürlüğüne atayacak (31 Ocak 1940), birlikte bu sefer “Köy Enstitüleri”ni hayata geçireceklerdir. Yücel 5 Ağustos 1946, Tonguç da 21 Eylül 1946’ya kadar bu görevlerde kalacaklardır.
-Tonguç İlköğretim Genel Müdürlüğü görevinden uzaklaştırıldıktan sonra Talim Terbiye K. Üyeliğine atanacaktır(25 Eylül 1946-2 Nisan 1949).
*
Tonguç'un etkilendiği eğitimciler:
Emrullah Efendi
(2’nci Meşrutiyet Dönemi Maarif Nazırı, Eğitimci, Felsefeci, Siyasetçi),
Mustafa Satı bey
(2’nci Meşrutiyet Dönemi Eğitimcisi, İstanbul Öğretmen Okulu Reformcusu),
Ethem Nejat
(Eğitimci, Eskişehir Maarif Müdürü),
İsmail Mahir Efendi
(Yenilikçi Eğitimci ve Milletvekili),
..
Johann Heinrich Pestalozzi (İsviçreli eğitimci, pedagog),
Johann Friedrich Herbart (Alman düşünür, psikolog, pedagojinin kurucularından),
Fredrick Fröbel
(Alman eğitimci, düşünür),
George Kerschenteiner (Alman eğitim yöneticisi ve pedagog),
Jean- Jacques Rousseau (İsviçreli düşünür, eğitimci)
John Dewey
(Amerikalı düşünür, eğitim kuramcısı)
*
Birlikte çalıştığı eğitim- öğretim bakanları / yöneticiler ve öğrencileri
Eğitim Bakanları / Yöneticiler:
Mustafa Necati (Eğitim-Öğretim Bakanı)
Saffet Arıkan (Eğitim-Öğretim Bakanı)
Hasan Ali Yücel (Eğitim-Öğretim Bakanı)
Ferit Oğuz Bayır (Şube Müdürü)
Fuat Baymur (Şube Müdürü)
Nafi A. Kansu (Ortaöğretim Genel Müdürü ve Müsteşarı)
Cevat Dursunoğlu (Ortaöğretim Genel Müdürü)
KE müdürlerinin çoğu GEE çıkışlı öğrencileridir (23):
Ahmet Korkut,
Emin Soysal,
Fehim Akıncı,
Hamdi Akman,
Hürrem Arman,
İhsan Kalabay,
İsmail Safa Güner,
Kemal Üstün,
Lütfü Engin,
Nazif Evren,
Nurettin Biriz,
Osman Ülkümen,
Osman Yalçın,
Ömer Uzgil,
Recep Gürel,
Remzi Özyürek,
Sabri Kolçak,
Şinasi Tamer,
Şerif Tekben,
Şevket Gedikoğlu,
Hamdi Keskin,
Nejat İdil,
Enver Kartekin…
*
Okur Yazar İsmail Hakkı Tonguç
Tonguç'un Okuduğu Kitaplardan demetler
Eğitbilimle ilgili olanlar:
Yeni Pedagojik Esasların Tarihi, Çağın Pedagojik ve Filozofik Akımları, Çağın Görevi Olarak Pedagojik Gerçekçilik, Düşün Akımlarının Yönleri ve Sorunları, Kültür Pedagojisi ve Sosyal Pedagoji, Çağımızın Pedagojik Temel Sorunları, Çağımızın Pedagojik Yaşamında Önemli Akımlar, Avrupa'da Yeni Eğitim Hareketleri, Dış Ülkelerde Yeni Pedagojik Hareketler, Temel Eğitimde Yeni Yollar, Kırsal Okulların Yenilenmesi, Dünya Savaşı'ndan Beri İngiliz Ders Reformları, Yeni Okulun Görevleri ve Meslek Okulu Komiteleri, İlköğretimde Okullaşma Sorunu, Açık Öğretimin Görevleri ve Sınırları, Avusturya'da Yedi Yıllık Okul Reformu, Eğitim İdeali, Ekonomi Pedagojisinin Esasları, Endüstriyel Pedagoji ve Psikoloji, Meslek Sorunu, Meslek Yaşamında Okul, Okul Reformu, Kültür Halklarının Eğitim Sistemleri, Ana Baba Akşamlarında Çağdaş Konuşmalar, Araştırıcı Öğretmen Yaratıcı Çocuk…
-Genel Coğrafya Bilgisi, Coğrafya Dersleri, Biyoloji Derslerinde Yöntem, Sağlık Eğitiminde Tıbbi Esaslar, Eğitimin Biyolojik
Esasları Üzerine, Kırsal Yatılı Okul…
-Tarım Meslekleri Eğitimi, Okul Bahçesi, Büyük Pedagoji Sözlüğü (4 cilt)…
İş Eğitimiyle ilgili olanlar:
İş Okulu Kavramı Oluşumu, İş Okulunun Yirmi Yılı, İş Okulu Teori ve Pratiği, İş Okulu Kavramının Filozofik Temelleri, Kırsal İş Okulu, Tek Sınıflı İlkokulda İş Okulu, Kendi Kendine Çalışma ve Yaratma Sevinci, İş ve Meslek Psikolojisi, İş Bilimi, Pedagojik İş Bilgisi, Tekniğin İnsan Beden Yapısına Etkisi…
Psikolojiyle ilgili olanlar:
Gençlikte Ruhsal Yaşam, Kırsal Yöre Gençliği, Gençlik Dönemi ve Anlamı, Genç İnsanın Ruhsal Yapısı, Kırsal Alan Çocuğu Ortamı ve Özellikleri, Gençlik ve Sahne, Gençlik Dönemi Psikolojisi, Çocuğun Ruhsal Gelişimi, Çalışan Meslek Kadının Psikolojisi, Sanat Psikolojisi, Okul Sınıfı Psikolojisi, Eğitim Hizmetinde Psikoanaliz, İlkel Halklarda Psikoloji…
Felsefe Ve Sosyolojiyle ilgili olanlar:
Sosyal hareketler ve Teoriler, Emmanuel Kant, İlkel Çağlar İnsanlık Tarihi, İlkel Toplumlarda Dinler, İsa’nın Yaşamı, Buda’nın Yaşamı ve Öğretisi ...
Yazın ve Genel Bilgiler:
Goethe Şiirler, Schiller Şiirler, Thomas Mann Öyküler..,
*
Tonguç'un Kitapları / Yapıtları: Tonguç ilk yapıtının çıktığı 1927’den, son yapıtının yayınlandığı 1960 yılına kadar, 33 yıl içinde bir yandan okur bir yandan da yazar.
1. ELİŞLERİ REHBERİ (1927 Arap harfleri ile - İLK YAPITI )
2. MUALLİM ALMANAĞI (1928)
3. MUALLİM YILLIĞI (1929)
4. MÜREBBİNİN RUHU VE MUALLİM YETİŞTİRME MESELESİ (1931, Kerschensteiner'den çeviri)
5. İLK, ORTA VE MUALLİM MEKTEPLERİNDE RESİM, ELİŞLERİ VE SANAT TERBİYESİ (1932)
6. İŞ VE MESLEK TERBİYESİ (1933)
7. KERSCHENSTEİNER (Çeviri-1933)
8. ALMANYA MAARİFİ (Ortak-1934)
9. KÖYDE EĞİTİM (1938)
10. CANLANDIRILACAK KÖY (1938,1939, 1947)
11. İLKOKUL ÖĞRETMENLERİ İÇİN YAPTIRILACAK EVLER (1944)
12. İLKÖĞRETİM KAVRAMI (1946)
13. EĞİTİM YOLU İLE CANLANDIRILACAK KÖY(1947).
14. İŞ EĞİTİMİ İLKELERİNE GÖRE HAZIRLANMIŞ ÖĞRETMEN ANSİKLOPEDİSİ (1949)
15. RESİM İŞ DERSLERİ (1951)
16. ÖĞRETMEN ANSİKLOPEDİSİ VE PEDAGOJİ SÖZLÜĞÜ (1952)
17. PESTALOZZİ ÇOCUKLAR KÖYÜ (1960 - SON YAPITI)
18) PESTALOZZİ VE DEVRİM (1962, F. GÜNDÜZALP, M. RAUF İNAN İLE BİRLİKTE ÇEVİRİ),
19. MEKTUPLARLA KÖY ENSTİTÜSÜ YILLARI(1976)
20) KİTAPLAŞMAMIŞ YAZILARI (2 Cilt KEÇEV-2000)
*
Eğitmen Kursları (Köylü Enstitüleri) ve Köy Enstitüleri
Saffet Arıkan ile başlayan Eğitmen Kursları (1936-1940)
İlk kurs Eskişehir Mahmudiye'de açılır(Temmuz1936). İlk eğitmen kursu bitince, stajyer öğretmenler Ankara'da kendilerine verilen araç gereç ve donanımları alarak göreve başlarlar. Başarılı oldukları görülünce, başka yerlerde de eğitmen kursu açma kararı alınır. Temmuz 1936'dan kapanışına kadar (1947) Eğitmen Kurslarında 8.756 egitmen yetiştirilir. Eğitmen kursları yanında, Köy Enstitülerinin öncülleri olan yeni tip 4 Köy Öğretmen Okulu açılır. Önce İzmir-Kızılçullu ve Eskişehir-Çifteler'de (1937), daha sonra Edirne Karaağaç’ta Trakya Köy Öğretmen Okulu (Sonra Kepirtepe’ye yerleşecek-1938) ve Kastamonu Göl Köy Öğretmen Okulu (1939)… Bu yıllarda Eskişehir-Mahmudiye, Kocaeli Arifiye, İzmir Kızılçullu, Kayseri, Erzincan, Erzurum ve Kars'ta eğitmen kursları başlar.
Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguçlu yıllarda Köy Enstitüleri (6 yıl, 1940-1946)
Temmuz 1939’da yapılan Eğitim Kurultayı’nda yapılan çalışmalar hakkında olumlu geri bildirimler alınır. 17 Nisan 1940'da Köy Enstitüleri Kuruluş Kanunu çıkar. Açılmış olan 4 Köy Öğretmen Okulu Köy Enstitüsüne dönüşür ve 1944 'de köy enstitüsü sayısı yirmiyi bulur. Köy enstitülerinin kesinleşmiş, sürekli bir öğretim programı yoktur, 1943'de hazırlanacaktır.
1942'de Ankara’da Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü açılır. Amaç köy enstitülerine öğretmen, ilköğretime yönetici ve denetleyici yetiştirmektir. Kapatıldığı 1947 yılına kadar 213 mezun verir.
1940-1954 yılları arasında, 21 Köy Enstitüsü’nden 26.016 eğitimci ve sağlık elemanı yetişir.
Yücelsiz ve Tonguçsuz KE'leri (8 yıl, 1946-1954)
Köy Enstitüleri'nin resmi Kapatılışı (27 Ocak 1954)
*
Tonguçların acı günü...
23 Eylül 1936 günü Tonguç çiftinin Engin’den sonra bir oğlu daha dünyaya gelir. Adını “Yalım” koyarlar. Okul çağı geldiğinde, yedi yaşında Yalım yakındaki Necati Bey ilkokulu"na başlar. Canlı, neşeli, çok hareketli, girişken değişik bir çocuktur.
11 Mart 1944 cumartesi günü, birkaç gündür boğaz ağrısı ve ateşten rahatsız olan küçük Yalım için, her zaman onunla ilgilenen doktoru eve çağrılır. Doktor bademcik yangısı yanı sıra difteriden de şüphe eder. Daha difteri serumu yapar yapmaz, çocuk fenalaşarak bir kaç dakika içinde can verir. Bu tıpta az rastlanan bir aşırı duyarlılık ve alerjik tepki olayıdır. Annesinin çığlığı kopar ama olan olmuştur. O gün Tonguç ailesi en acı ve en kötü gününü yaşar. Ana ve baba yıkılır…
Tonguç, her yakın dostu, arkadaşı geldiğinde, onlara sarılır, susmamacasına ağlar. Tonguç ve eşi ertesi gün zorunlu hazırlıklarla ilgilenecek durumda değildirler. Yakın dostu Ferit Oğuz Bayır, Tonguç'un birikmiş bir kuruşu bile olmadığını bildiğinden, Yücel ve Kansu cenaze harcamaları için gerekli olan beş yüz lirayı kendi aralarında temin ederler.
*
Savaşlar ve devrimler dönemi:
Tonguç’un çocukluğu, gençliği ve nerdeyse tüm yaşamı savaşların, devrimlerin olduğu bir döneme rastlar.
Bu savaşlarda, öğretmen okullarında eğitim öğretimin aksamadan sürmesi için, Osmanlı Harbiye Nazırlığı ve daha sonra ilk TBMM, öğretmen okulu öğretmen ve öğrencilerinin askere alınmaması yönünde bir karar alır. İsmail Hakkı bu karar doğrultusunda askerlikten muaf olur.
Birinci ve Ikinci Balkan Savaşı (1912-1913)
Birinci Dünya Savaşı
(1914-1918)
Çanakkale Savaşı
(1915-1916)
Kurtuluş Savaşı
(1919-1922)
İkinci Dünya Savaşı
(1939-1945)
İkinci Meşrutiyetin İlanı
(23 Temmuz 1908)
Sovyet Sosyalist Devrimi
(7-8 Kasım 1917)
Alman Donanma ve Sosyalistlerinin Ayaklanması (Kasım 1918-Şubat 1919)
İlk TBMM açılışı
(23 Nisan 1920)
Türkiye Cumhuriyetinin ilanı (29 Ekim 1923)
Cumhuriyet Devrimleri (1923-1938)
*
Tonguç'un Eğitim Modeli
Toplumu kendi içinden canlandıran bir eğitim,
İş ve üretime odaklı bir eğitim,
Fırsat eşitliği sağlayacak bir eğitim,
Özgürlükçü, demokratik, laik, karma, bilimsel ilkelere dayalı bir eğitim,
İnsan haklarına saygılı, parasız bir eğitim,
Yaparak yaşayarak, kesintisiz bir eğitim,
Öğrenciyi merkeze koyan, doğa ve çevre dostu bir eğitim,
Çevresiyle bütünleşebilen, emeğe saygı duyan bir eğitim,
Kamu yararını gözeten, toplumcu bir eğitim
Kaderciliğe karşı bir eğitim,
Teknolojiyi iyi kullanmayı öğreten bir eğitim,
Sanatı içselleştiren, yaratıcılığı geliştiren, hem okumayı hem yazmayı sevdiren bir eğitim
Disiplinlerarası bir eğitim,
İmece ve dayanışmayı işbirliği ve küme çalışmasını öne çıkaran bir eğitim,
Yönetimin özerk olduğu yerel ekonomiyi canlandıran bir eğitim,
Özgün ve ulusal kültürü işleyen aynı zamanda evrensel kültür ve değerlere kapısı açık bir eğitim,
Ülkesini yakından tanıtan, sevdiren bir eğitim,
Bir işi ustasından öğreten ve çok yönlü yetiştiren bir eğitim,
Karakter eğitimini önem veren bir eğitim,
Her yerleşkede aynı ilke ve yöntemleri uygulayan bir eğitim…
Tonguç’a göre, Köy Enstitüleri birer "İş ve Yaşam Okulları"dır.
KE bize özgüdür, başka bir yerde daha önce uygulanmış bir örneği yoktur.
KE'lerinde kesinleşmiş bir program yoktur. Genel ilkeleri merkez( bakanlık) belirler bu doğrultuda her koy enstitusu özgürce kendi programını yapar
"3K Eğitimi" diyebileceğimiz bu eğitim, "Kafa, Kalp, Kol" işbirliği içinde beş duyu aracılığıyla edinilen bilgilerin hayata geçirilmesidir.
*
Tonguç ve Köy Enstitüleri
İkinci Dünya Savaşı sonunda yanmış, yıkılmış Avrupa’da yersiz yurtsuz ve kimsesiz çocuklar için, 1946’da İsviçre'nin Trogen kentinde köy enstitülerine pek benzeyen ilk Pestalozzi Okulu açılır. Daha sonra başka ülkelerde de bu tür okullar açılır. Avrupa bunları yaparken 1946'dan itibaren Türkiye'de KE'lerinin kapatılması için her yol ve yönteme başvuruluyor ve 8 yıl süren bir çökertme planı ile sonunda Köy Enstitülerinin kapısına kilit vurulacaktır (1946- 27 Ocak1954).
1949 yılında UNESCO, İkinci Dünya Savaşı patlak verirken açılmış olan Köy Enstitüleri için “Yüzyılın Eğitim Projesi”olduğunu, Köy Enstitüleriyle ilgili birçok belge ve doküman bulunduğunu ve Köy Enstitülerinin tüm dünya ülkelerine örnek olabileceğini ilan ederken, aynı yıl Köy Enstitülerindeki uygulamalı dersler azaltılıyor, Marşal Yardımları gelmeye devam ederken ilkokullara zorunlu din dersleri konarak köy enstitülerine karşı 10 ilde imam hatip kursları açılmaya başlanıyordu.
1952' de Isvicre'de 500 bilim insanı ve saygın kuruluşun yayın kurulunu oluşturduğu Pedagoji Ansiklopedisinde İsmail Hakkı Tonguç'a yer verilirken, yine aynı yıl Türkiye NATO’ya sokuluyor, Atatürk zamanında Amerikalılardan alınan Kızılçullu Köy Enstitüsü binası da tekrar Amerikalılara devrediliyordu. Yine bu yıl, Tonguç’un bizzat kendisinin hazırladığı “Öğretmen Ansiklopedisi ve Pedagoji Sözlüğü’ yazar olarak kendi adı gizlenerek basılabilecektir.
*
Kişiliği ve Bazı Özellikleri:
Tonguç’u iyi tanıyan dostlarından biri olan Süleyman Edip Balkır, “ Tonguç’a Kitap” ta onu şu sözcüklerle tanımlıyor:
“Bence Tonguç’a yakışan lakap, DEV ADAM dır….her düşüncesinde, her işinde ölçü çap daima büyüktü.
…
Fikir işlerinde, sözleri teker teker kalıplarını çatlatacak kadar tok, anlamları gün ışığı kadar aydınlıktı.
…
Çok defa insanın yüzüne bakmazdı. Fakat siz onun gözlerinin içine bakmağı akıl ettiğiniz zaman bunların arkasında çok şefkatli, sevmesini bilen, samimi vefalı, pırlanta gibi kalbini görebilirdiniz. Bir büyük adamda bulunması istenilen her şey onda vardı. Hoşgörürlük tarafının sınırı yoktu. Kişisel eksikliklerin derecesi ne olursa olsun düzeleceğine inanır; düzelmesi için de sonuna kadar beklemesini bilirdi. Danışmayı, araştırmayı çok severdi. Tutumunun her zaman iyiye doğruya yönelmesindeki özelliği bir bilim adamı gibi davranışında aramalıdır. Sevgisi çok engindi fakat kini de derindi. Bu millete, bu milletin çeşitli çıkarına zarar verdiği toplumca anlaşılan bilinen insanları affetmezliği ölçü tutmaz ağırlıkta idi…”
İsviçre’nin tanınmış tarihçisi Alfred Rufer İsviçre’de yazı yazdığı gazete köşesinde “Bu adamın saygı uyandıran, iri yarı güçlü beden yapısını çelikten enerjisini ne geceli gündüzlü yorucu çalışmaları ne yaş ne de uğradığı saldırışlar ve suçlandırmalar yıkabilmiştir. Zekası, canlı kaldı. Mizahı kuvvetlidir, iyinin sonunda yeneceğine sarsılmaz bir inanç besler. Alçakgönüllülük başlıca vasfıdır. Benimle konuşurken kendisinin Türkiye eğitimini kurduğunu düzene soktuğunu bir tek sözle olsun belirtmedi.”
Tonguç Köy Enstitülerinde yapılan çalışmaların fotoğraflarını bizzat kendi çekerek ya da çalışma arkadaşlarını ve koy enstitüsü oğrencilerini bu işe yönlendirerek belgelendirmiştir.
Ayrıca oğlu Engin Tonguç’tan tüm yazışmaların, yanıtların, mektupların ikinci nüshalarını sakladığını da öğreniyoruz. Bunun ne kadar yerinde ve doğru bir davranış olduğu, 1947'de Milli Eğitim Binası yangınında birçok belgenin yok olmasıyla daha iyi anlaşılmıştır. Onun kitapları, yazıları, gözü gibi koruduğu belgeler, Ismail Hakkı Tonguç Vakfı ve Belgeliği'nde hala tarihe ışık tutmaya devam etmektedir.
Tonguç, 1947'ye kadar Anadolu'nun 61 ilini, 305 ilçesini ve 9150 köyünü dolaşır. O dönemde bu sayıya ulaşabilen siyasetçi ve vekil sayısı parmakla gösterilecek kadar azdır. O siyasete davet edildiğinde ise bunu geri cevirecektir.
Tam bize özgü bir eğitim devrimi olan Köy Enstitülerinin "köyü içinden canlandıracak" bir değişim ve dönüşüm hareketi olduğuna inanan bir eğitim devrimcisidir.
1,5 yılı yurtdışı eğitimle geçen 8 yıl öğretmenlik,
9 yıl Bakanlık merkezinde Ders Araç Gereçleri ve Müze Müdürlüğü, GEE ve Gazi Lisesi'nde yöneticilik,
11 yıl, 1 ay 21 gün İlköğretim Genel Müdürlüğü,
4 yıl sürgün (Talim ve Terbiye Kurulu üyeliği, resim öğretmenliği)
4 yıl Bakanlık emrine alınma/açığa alınma (1950-1954) olmak üzere, toplam 36 yıl Türk eğitime hizmet eder.
Tonguç, Türkiye Cumhuriyeti'ne ve Türk halkına borcunu fazlasıyla öder ama TC diğer yurtseverlere yaptığı gibi ona borç ödemek, vefa göstermek bir yana onu cezalandırmıştır...
Yüceli Tonguç'u KE'lerini ne en düşük değerdeki bir paramızın ne yüzünde ne de bir pul üzerinde göremezsiniz. Ama Amerikan Donanmasının Türkiye’yi ilk ziyaretinde basılmış pullara rastladığınızda işbirlikçilerin hain yüzlerini görürsünüz
Tonguç 27 Mayıs'tan sonra hazırlıkları başlayan 1961 Anayasası için ölümüne günler kala eğitim önerilerini sıralamaktan da geri kalmayan bir yurtsever eğitimcidir.
Hasan Ali Yücel “Türk Eğitiminin Pestalozzisi” dediği bu büyük eğitimciyi, Tonguç’u şöyle tanımlar:
" Eğitim konusunda iki gruba ayrılıyordu düşünler o zaman: Bir yanda pratikte
çok güçlü, ama düşün temeli zayıf Satı Bey, öbür yanda Durkheim'i tutan Gökalp, yalnız dünle kalan Gökalp. Hakkı (Tonguç) büyük adamdı, bu ikisinin sentezi, yaşama geçirilişi köy enstitüleri oldu."
23 Haziran 1960’dan beri İsmail Hakkı Tonguç’un bıraktığı meşale hiç sönmedi, sönmeyecek de…
Köy Enstitülerine emeği geçenlerin ışıkları hiç sönmesin. Hepsine binlerce minnet ve saygıyla…
KÖY ENSTİTÜSÜ SISTEMİ, EĞITIMDE IŞIGI HİÇ SÖNMEYECEK BIR DÜNYA MARKASIDIR.
21 Haziran 2026
Atilla Küçükkayıkcı
#atillak
Yorumlar
Yorum Gönder