23 NİSAN
23 NİSAN
TBMM açıldıktan bir yıl sonra ilan edilen "Hakimiyet-i Milliye Bayramı", yurdun her yerinden yoğun bir şekilde katılan halkın yanı sıra; anaları, kardeşleri, bacılarıyla savaşların kimsesiz bıraktığı çok sayıda çocuk tarafından da kutlanır. Mustafa Necati döneminde (1926-1929) bu bayram aynı zamanda "Çocuk Bayramı" olarak da kutlanmaya başlar ve kutlamaların süresi de bir haftaya çıkarılır. 1920'de açılan TBMM ile oluşan ulusal irade, ancak 20 yıl sonra, 1940' da doğrudan demokrasi uygulamalarıyla köy enstitülerinde hayat bulur. Yöneticiler, öğretmenler, öğrenciler hep beraber eğitim işlerini planlıyor, uyguluyor ve özeleştiri, özdenetim çercevesinde hiç korkmadan iş yapanlara eleştirilerini söyleyebiliyorlardı. Tüm enstitülerde gerçek demokrasinin yol, yöntem ve ilkeleri uygulanıyordu. Köy enstitülerinin kuramcı ve uygulayıcısı Tonguç, gerçek demokrasinin tanımını şöyle yapıyordu: "Demokrasinin iki çeşidi vardır. Biri zor ve gerçek olanı, öbürü de kolayı, oyun olanı... Topraksızı topraklandırmadan, işçinin durumunu sağlama bağlamadan, halkı esaslı bir eğitimden geçirmeden olmaz birincisi, köklü değişiklikler ister. Bu zor demokrasidir ama gerçek demokrasidir. İkincisi kâğıt ve sandık demokrasisidir. Okuma yazma bilsin bilmesin; toprağı, işi olsun olmasın, demagojiyle serseme çevrilen halk, bir sandığa elindeki kâğıdı atar. Böylece kendi kendini yönetmiş sayılır. Bu, oyundur, kolaydır. Amerika bu demokrasiyi yayıyor işte. Biz de demokrasinin kolayını seçtik. Çok şeyler göreceğiz daha...”
Tonguç, ta yetmiş dört yıl öncesinden, çok partili demokrasiye geçiş aşamasında ülkenin başına gelecekleri görebiliyordu.
Uzun, ince ve zorlu bir eğitim yolculuğu, mücadelesi, yaşamı vardır İsmail Hakkı Tonguç'un. İdris ile Vesile'nin sekiz çocuğunun en büyüğüdür. Hani derler ya doğma büyüme şuralıdır, buralıdır diye. O doğma büyüme okuma sevdalısıdır. 1907'de Silistre'nin Totrakan ilçesi, Sokol köyünde ilkokulu bitirince, öğrenimine devam etmek üzere, Silistre'ye gider. Bir yanda Balkan savaşları devam ederken, o aynı köyden bir arkadaşıyla üç yıl orda kalarak Rüştiye'yi (Ortaokulu) bitirerek köyüne döner. Çevresinde devam edebileceği bir okul da yoktur. İsmail bir yandan ailesine yardım eder, tarla, tarım işlerine koştururken, bir yandan da "okumak istiyorum" diye babasinın, dedesinin başının etini yer. Ama o her seferinde "Okuyup ta n'olcak. Sen de amcan gibi işe yaramaz biri mi olacaksın" diyen babası tarafından reddedilecektir. Amcası İstanbul Fatih'de bir medresede okumuş, köyüne döndükten sonra hic bir işe güce karışmayan, sabahtan akşama kadar tapınevinde (cami) çene çalarak günlerini geçiren biri olmuştur. Bu yüzden koca adam dedesinden de sık sık azar işitmektedir. İsmail' in kafasındaki okuma hayali ise bambaşkadır. Sonunda okumak için anasını ikna eder. Onun yüreklendirmesiyle, 1914'ün ilkbaharında köyünden ayrılarak, İstanbul'a doğru yola çıkar. Henüz 21 yaşındaki bu genç adamın nerdeyse tüm yaşamı boyunca sürecek "uzun, ince" zorlu yolculuğu başlayacaktır. İsmail bir kaç gün sonra İstanbul' a ulaşır. İlk işi amcası ve hemşerilerinin okuduğu Fatih’teki medreseye gitmek olur. Ancak bir iki gün sonra, onların yaşadıkları izbe ve verimsiz ortamı görünce amcasının düştüğü durumu anlayacak ve hemen medreseden uzaklaşacaktır. Onun düşlediği eğitim yeri burası değildir. Onu okula kaydettireceğini söyleyen avukat bir hemşerisi ise ondan aldığı kayıt paralarıyla ortadan kaybolacaktır. Parası da tükenmeye başlayan İsmail, kara kara düşünürken ailesinde adını sık sık duyduğu yine hemşerisi olan bir paşa aklına gelir. Araya araya paşanın konağını bulur, ziyaretine gider. Okumak için geldiğini, bir okula kayıt yaptırabilmesi için yardımcı olmasını ister. Paşa ”parası olan okur, olmayan okuyamaz” diyerek, bastonuyla kapıyı gösterir ona. Yapabileceği şeyin, onu köyüne dönecek kadar gerekli parayı kazanması için geçici bir işe sokabilmek olduğunu söyler. Paşa konaktan çıktığında Tonguç yine ona doğru yönelir ama paşa onu görmezden gelerek arabasıyla önünden geçip gider. Tonguç yaşadığı o anı ileriki yıllarda şöyle anlatacaktır.
"Buz kesildim. Gözlerimin önüne kara bir bulut serildi, yere düşecek gibi oldum. Sonra kendimi topladım yürümeye ve bir yandan da söylenmeye başladım. Görürsün sen, parası olan okur mu okumaz mı? Senin gibi budalalar yüzünden babalarımız cahil kalmışlar, yoksul düşmüşler... Okumak içi her şeyi göze alacağım ne yapıp yaparak okumanın yolunu bulacağım. Benim gibi zahmet çeken çocukların zahmetsizce okumaları için ömrümün sonuna kadar çalışacağım. Koca paşa, senin de ömrün yeterse, eğer 20 yıl sonra karşılaşırsak nasıl okuduğumu görürsün. Yazıklar olsun senin paşalığına!...." (Tonguç'a Kitap, s.18)
İsmail pes etmeyecek, 1914'ün sonbaharında, Kastamonu Öğretmen Okulu'na parasız yatılı öğrenci olarak kaydolmayı başaracaktır. Aradan 20 yıl geçecek, resim-el işleri ve beden eğitimi öğretmeni olan İsmail Hakkı Tonguç, Kültür Bakanı (Eğitim-Öğretim) Saffet Arıkan tarafından İlköğretim Genel Müdürlüğü'ne atanacaktır(1935). Saffet Arıkan döneminde 23 Nisan "Ulusal Egemenlik ve Çocuk Haftası" olarak kutlanmaya başlayacak, Halkevleri binaları, Gazi Orman Çiftliği çocuk şenliklerine ayrılacak, arabalar süslenecek, marşlar çalınacak, şiirler, şarkılar söylenecek, oyuncaklar dağıtılacak, oyunlar, eğlenceler, fener alayları, çocuk baloları, piyesler, temsiller, gösteriler düzenlenecektir. Mustafa Kemal otomobillerinden birini törenlerde çocuklara tahsis edecek, Çocuk Esirgeme Kurumu'nun düzenlediği baloya bizzat katılacak, çocuklar icin yardımlar toplanacak, Cumhurbaşkanlığı Bandosuyla çocuklara müzik ziyafetleri verilecektir.
20 yıl önce osmanlı paşasının "parası olan okur, olmayan okuyamaz" sözü İsmail Hakkı Tonguç'un hiç aklından çıkmayacak, İlköğretim Genel Müdürü olduğunda kendi kendine verdiği bir sözü yerine getirme firsatını yakalayacaktır. Dünyanın yeni bir paylaşım savaşına doğru sürüklendiği bir dönemde, dava arkadaşı Eğitim-Öğretim Bakanı Hasan Ali Yücel ile birlikte uzun süren savaşların kurbanı olan Anadolu' nun kimsesiz, zeki, yoksul köy çocuklarını Köy Enstitüleri'nde toplayacak(1940), “kafa, yürek ve el eğitimi”yle, demokratik bir ortamda 17 milyonu aşkın çocuğu eğitip köylerine geri göndereceklerdir. İkinci Dünya Savaşı’nın bitimiyle savaşta evsiz yurtsuz kalmış milyonlarca kimsesiz çocuklar için İsviçre'de köy enstitüleri modeli ilk Pestalozzi Okulu açilırken (1946), Türkiye'de büyük toprak sahipleri ve işbirlikçi sermaye köy enstitülerini kapatmak için çirkin, ipe sapa gelmez her yola başvuracaklardır.
Köy Enstitüleri, 23 Nisan Ulusal Egemenlik, Çocuk Sevgisi ve Haklarının hayata geçirilişinin ta kendisidir.
"Çocukları her türlü ihmal ve istismardan korumalı ve onlar her koşulda yetişkinlerden daha özel ele alınmalıdır" diyen, "Vatanı korumak çocukları korumakla başlar" diyen Mustafa Kemal'in hayalidir köy enstitüleri.
Köy enstitülerine doğru uzanan bir yolda, Ulusal Egemenlik mücadelemizi daha sağlıklı, daha neşeli, daha kitlesel nice yüzüncü yıl Çocuk Bayramlarıyla taçlandırabilmek umuduyla...
23 Nisan 2020
Yorumlar
Yorum Gönder